ในช่วงหลายทศวรรษที่ผ่านมา การตรวจสอบสิ่งแวดล้อมได้พัฒนาจากการตรวจสอบการปฏิบัติตามกฎหมายด้านสิ่งแวดล้อม ไปสู่การตรวจสอบผลสัมฤทธิ์และประสิทธิภาพ และในปัจจุบันกำลังก้าวเข้าสู่ยุคของการตรวจสอบธรรมาภิบาลสิ่งแวดล้อม (Environmental Governance) และความยั่งยืนของประเทศ
เมื่อเดือนกรกฎาคม 2025 INTOSAI Working Group on Environmental Auditing (WGEA) ได้เผยแพร่ Guidance on Environmental Auditing 2025 ซึ่งเป็นแนวทางฉบับล่าสุดที่รวบรวมและปรับปรุงเนื้อหาจาก GUID 5200, GUID 5201 และ GUID 5203 ให้เป็นเอกสารฉบับเดียว เพื่อใช้เป็นกรอบอ้างอิงสำหรับองค์กรตรวจเงินแผ่นดินทั่วโลกในการดำเนินการตรวจสอบด้านสิ่งแวดล้อมในยุคใหม่
ประเด็นสำคัญประการแรก คือ Guidance ฉบับนี้ยืนยันว่า Environmental Audit ไม่ใช่ประเภทของการตรวจสอบ แต่เป็นมุมมองในการตรวจสอบ ที่สามารถนำไปใช้ได้ทั้งในการตรวจสอบผลสัมฤทธิ์ การตรวจสอบการปฏิบัติตามกฎหมาย และการตรวจสอบการเงิน
ประเด็นที่สอง คือ การเปลี่ยนแปลงสภาพภูมิอากาศ (Climate Change) ถูกบูรณาการเข้าเป็นส่วนหนึ่งของกรอบการตรวจสอบสิ่งแวดล้อมอย่างชัดเจน โดยมองว่าเรื่องภูมิอากาศ น้ำ มลพิษ ความหลากหลายทางชีวภาพ และการพัฒนาที่ยั่งยืน เป็นประเด็นที่เชื่อมโยงกันและไม่ควรถูกแยกออกจากกัน
ประเด็นที่สาม คือ การตรวจสอบสิ่งแวดล้อมจำเป็นต้องมองผลกระทบในระยะยาวมากกว่าการตรวจสอบทั่วไป เนื่องจากผลลัพธ์ของนโยบายด้านสิ่งแวดล้อมมักใช้เวลาหลายปีหรือหลายทศวรรษจึงจะปรากฏอย่างชัดเจน ผู้ตรวจสอบจึงต้องพิจารณาความยั่งยืนและความเสี่ยงในอนาคตควบคู่กับผลลัพธ์ในปัจจุบัน
ประเด็นที่สี่ คือ การประเมินความเสี่ยงด้านสิ่งแวดล้อม (Environmental Risk Assessment) กลายเป็นหัวใจสำคัญของการวางแผนตรวจสอบ โดยต้องพิจารณาพร้อมกันทั้งผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม เศรษฐกิจ และสังคม เพื่อให้การเลือกหัวข้อตรวจสอบมุ่งไปสู่ประเด็นที่มีความสำคัญสูงสุดต่อสาธารณะ
ประเด็นที่ห้า คือ Guidance เน้นว่าปัญหาสิ่งแวดล้อมเป็นเรื่องข้ามภาคส่วน (Cross-sectoral) ความสำเร็จของนโยบายด้านสภาพภูมิอากาศไม่ได้ขึ้นอยู่กับหน่วยงานสิ่งแวดล้อมเพียงอย่างเดียว แต่เกี่ยวข้องกับภาคพลังงาน คมนาคม เกษตรกรรม และการคลังของรัฐด้วย
ประเด็นที่หก คือ การยอมรับแนวคิด Double Materiality ซึ่งถือเป็นพัฒนาการสำคัญของการตรวจสอบยุคใหม่ โดยพิจารณาทั้งผลกระทบทางการเงินและผลกระทบต่อสังคมและสิ่งแวดล้อมพร้อมกัน ไม่ได้มองเฉพาะตัวเลขทางบัญชีเหมือนในอดีต
ประเด็นที่เจ็ด คือ การเปิดพื้นที่ใหม่ให้กับการตรวจสอบรายงานความยั่งยืน (Sustainability Reporting) ซึ่งกำลังได้รับความสนใจเพิ่มขึ้นทั่วโลก ผู้ตรวจสอบภาครัฐอาจมีบทบาทในการให้ความเชื่อมั่นต่อข้อมูลด้าน ESG และ Climate Disclosure เช่นเดียวกับการตรวจสอบข้อมูลทางการเงิน
ประเด็นที่แปด คือ การยกระดับข้อตกลงระหว่างประเทศด้านสิ่งแวดล้อมให้เป็นแหล่งอ้างอิงของเกณฑ์การตรวจสอบ ไม่ว่าจะเป็น Paris Agreement อนุสัญญาว่าด้วยความหลากหลายทางชีวภาพ หรือเป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืนของสหประชาชาติ ซึ่งช่วยสร้างกรอบการตรวจสอบร่วมกันระหว่างประเทศต่าง ๆ
ประเด็นที่เก้า คือ การส่งเสริมการใช้เทคโนโลยีสมัยใหม่ในการตรวจสอบสิ่งแวดล้อม เช่น ภาพถ่ายดาวเทียม ระบบสารสนเทศภูมิศาสตร์ (GIS) โดรน และการระบุตำแหน่งทางภูมิศาสตร์ ซึ่งช่วยให้ผู้ตรวจสอบสามารถประเมินสภาพแวดล้อมจริงได้อย่างแม่นยำมากขึ้น
ประเด็นที่สิบ คือ การให้ความสำคัญกับคุณภาพของข้อมูลสิ่งแวดล้อม โดย Guidance ระบุอย่างชัดเจนว่า การขาดข้อมูลที่น่าเชื่อถือหรือระบบฐานข้อมูลที่ไม่มีคุณภาพ สามารถถือเป็นข้อค้นพบจากการตรวจสอบได้ เพราะข้อมูลที่ดีเป็นรากฐานของการกำหนดนโยบายที่ดี
เมื่อพิจารณา Guidance ฉบับนี้โดยรวม จะเห็นว่าการตรวจสอบสิ่งแวดล้อมกำลังเปลี่ยนผ่านจากการมุ่งตรวจสอบ “สิ่งที่เกิดขึ้นแล้ว” ไปสู่การประเมิน “ความพร้อมของภาครัฐต่อความเสี่ยงในอนาคต” มากขึ้น ทั้งในมิติของสภาพภูมิอากาศ ทรัพยากรธรรมชาติ และการพัฒนาที่ยั่งยืน
ในอีกมุมหนึ่ง Guidance ฉบับนี้สะท้อนให้เห็นว่า ผู้ตรวจสอบในศตวรรษที่ 21 จำเป็นต้องทำงานร่วมกับองค์ความรู้หลากหลายสาขา ไม่ว่าจะเป็นวิทยาศาสตร์สิ่งแวดล้อม เศรษฐศาสตร์ นโยบายสาธารณะ เทคโนโลยีดิจิทัล และการวิเคราะห์ข้อมูล เพื่อให้สามารถเข้าใจปัญหาที่มีความซับซ้อนมากขึ้นเรื่อย ๆ
Guidance ฉบับนี้นับเป็นโอกาสสำคัญในการพัฒนาการตรวจสอบสิ่งแวดล้อมให้ก้าวไปอีกระดับ ทั้งในด้าน Climate Governance Audit, Biodiversity Audit, Sustainability Audit และการประยุกต์ใช้เทคโนโลยีดิจิทัลในการตรวจสอบ
ท้ายที่สุด การตรวจสอบสิ่งแวดล้อมไม่ได้มีเป้าหมายเพียงเพื่อค้นหาข้อบกพร่องของหน่วยงานภาครัฐ หากแต่เป็นกลไกสำคัญในการสร้างความรับผิดชอบต่อทรัพยากรธรรมชาติ สนับสนุนการตัดสินใจเชิงนโยบายที่ดี และช่วยให้การพัฒนาประเทศสามารถเดินหน้าไปพร้อมกับการรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมสำหรับคนรุ่นปัจจุบันและคนรุ่นต่อไป
บทความโดย
ดร. สุทธิ สุนทรานุรักษ์
1 มิถุนายน 2569
ผู้สนใจโปรดดู
INTOSAI WGEA (2025). Guidance on Environmental Auditing.
ISSAI 100 Fundamental Principles of Public-Sector Auditing.
ISSAI 300 Performance Audit Principles.
ISSAI 400 Compliance Audit Principles.
United Nations Sustainable Development Goals (SDGs).
